Vì sao đau xuất phát ở cổ mà bạn lại cảm thấy ở trán và sau hốc mắt? Có một lời giải thích khá gọn. Nhưng phần quan trọng nhất của bài này nằm ở cuối — cảnh báo về thuốc giảm đau mà rất ít người Việt được nghe.
Hai đường dây điện cùng cắm vào một ổ cắm
Đây là cách giải thích tôi hay dùng với khách, và nó khá sát với cơ chế thật.
Các dây thần kinh cảm giác từ ba đốt sống cổ trên và dây thần kinh cảm giác của mặt và đầu cùng đi vào một nhóm tế bào thần kinh chung ở thân não.
Hình dung: hai đường dây điện khác nhau cùng cắm vào một ổ cắm. Khi tín hiệu đau đi lên từ cổ, não nhận được ở “ổ cắm chung” đó và không phân biệt được tín hiệu xuất phát từ đâu. Nên bạn cảm thấy đau ở trán, thái dương, sau hốc mắt — dù nguồn gốc nằm ở gáy.
Hiện tượng này gọi là đau quy chiếu, và nó rất thật. Nó cũng giải thích vì sao xoa vùng gáy đôi khi làm dịu cơn đau ở trán.
Đau đầu căng cơ — kiểu phổ biến nhất mà ít ai gọi đúng tên
Nếu cơn đau của bạn ở cả hai bên, kiểu ép hoặc siết như đội mũ chật, mức độ nhẹ đến vừa, và không nặng lên khi bạn đi lại hay leo cầu thang — nhiều khả năng đó là đau đầu căng cơ.
Đây là kiểu đau đầu phổ biến nhất thế giới, ảnh hưởng khoảng 26% dân số. Nó phổ biến hơn nhiều so với đau nửa đầu, và phổ biến hơn rất nhiều so với đau đầu do cổ.
Một hiểu lầm về cái tên
Tên gọi “căng cơ” khiến người ta nghĩ nguyên nhân đơn thuần là cơ cổ co cứng. Thực ra cơ chế được hiểu hiện nay là kết hợp hai phần: tăng nhạy cảm ở cơ quanh sọ, và hệ thần kinh trung ương “vặn to âm lượng” tín hiệu đau. Phần thứ hai giải thích vì sao chỉ xoa bóp cơ đôi khi không đủ.
Cái gì có tác dụng
- Trị liệu bằng tay và làm mềm mô mềm: có tín hiệu hiệu quả nhưng chất lượng bằng chứng từ rất thấp đến trung bình. Hữu ích, nhưng đừng kỳ vọng quá.
- Châm cứu: tổng quan Cochrane trên hơn hai nghìn người cho thấy khoảng 48 trên 100 người giảm được ít nhất một nửa số ngày đau đầu, so với 17–19 ở nhóm chăm sóc thường quy. Nhưng so với châm cứu giả thì chênh lệch chỉ là 51 so với 43 — nghĩa là phần lớn lợi ích có thể đến từ hiệu ứng không đặc hiệu.
- Tập luyện và vận động đều đặn: ít hào nhoáng nhưng bền.
- Ngủ đủ: xem bài vòng lặp đau và mất ngủ — thiếu ngủ làm tăng nhạy cảm đau đã được chứng minh bằng thực nghiệm.
- Giảm căng thẳng kéo dài — đây là yếu tố khởi phát được ghi nhận rõ.
Cảnh báo quan trọng nhất bài này: thuốc giảm đau
Thuốc giảm đau có thể tự nó gây ra đau đầu
Có một tình trạng tên là đau đầu do lạm dụng thuốc. Khi bạn dùng thuốc cắt cơn quá thường xuyên trong thời gian dài, chính thuốc bắt đầu duy trì cơn đau. Bạn uống nhiều hơn, đau nhiều hơn, rồi lại uống nhiều hơn nữa.
Tỉ lệ trong dân số chung khoảng 1–2%. Nhưng ở các trung tâm chuyên khoa đau đầu, tới một nửa số bệnh nhân đau đầu mạn tính rơi vào tình trạng này.
Điều làm tôi lo nhất ở Việt Nam: thuốc giảm đau bán rất tự do, và nhiều người tin rằng thuốc không kê đơn thì vô hại. Chính paracetamol và các viên phối hợp bán ngoài hiệu thuốc là nguyên nhân hàng đầu.
Ngưỡng nguy hiểm là bao nhiêu
| Loại thuốc | Ngưỡng cảnh báo |
|---|---|
| Paracetamol, aspirin, thuốc kháng viêm — dùng đơn chất | Từ 15 ngày/tháng trở lên |
| Thuốc phối hợp (giảm đau kèm caffeine hoặc codein) — rất phổ biến ở Việt Nam | Từ 10 ngày/tháng |
| Thuốc nhóm triptan hoặc ergotamine | Từ 10 ngày/tháng |
| Thuốc giảm đau nhóm opioid (codein, tramadol…) | Từ 10 ngày/tháng |
| Nhiều nhóm thuốc cộng lại | Từ 10 ngày/tháng |
Quy tắc đơn giản để nhớ
Dùng thuốc cắt cơn đau đầu quá hai ngày mỗi tuần, kéo dài trên ba tháng — đó là ngưỡng cần nói chuyện với bác sĩ.
Xin lưu ý: đừng tự ngừng thuốc đột ngột mà không hỏi ai. Việc cai thuốc làm cơn đau nặng lên tạm thời và cần được bác sĩ theo dõi. Đây là việc của bác sĩ, không phải của tôi.
Tôi nêu con số ngưỡng cho công bằng: các mốc này dựa trên đồng thuận chuyên gia, không phải thử nghiệm lâm sàng. Nhưng bản thân tình trạng đau đầu do lạm dụng thuốc và lợi ích của việc cai thì được công nhận rộng rãi.
Khi nào phải đi khám
Dừng lại và đi khám ngay nếu có
Những dấu hiệu dưới đây gợi ý nguyên nhân nằm ngoài phạm vi cơ – khớp thông thường. Đừng chờ, đừng tự xử lý, và đừng để bất kỳ ai xoa bóp hay nắn chỉnh cho bạn lúc này — kể cả tôi.
- Đau đầu dữ dội đạt đỉnh dưới một phút — gọi 115 ngay.
- Sốt, cứng gáy, sợ ánh sáng, nôn — nghi viêm màng não, cấp cứu.
- Yếu hoặc tê tay chân, méo miệng, nói đớ, nhìn đôi, lú lẫn, co giật.
- Đau nặng hơn khi nằm hoặc sáng sớm, tăng khi ho rặn, kèm nôn vọt hoặc nhìn mờ.
- Đau đầu mới xuất hiện sau tuổi 50; ở người trên 50 kèm đau da đầu hoặc đau hàm khi nhai — cấp cứu.
- Kiểu đau quen thuộc thay đổi, hoặc nặng dần theo tuần tháng.
- Bạn đang dùng thuốc giảm đau từ 10–15 ngày mỗi tháng — hãy nói với bác sĩ.
- Đau đầu sau chấn thương, ở phụ nữ mang thai, người có tiền sử ung thư hoặc suy giảm miễn dịch.
Câu hỏi thường gặp
Đau đầu căng cơ có nguy hiểm không?
Bản thân nó không nguy hiểm, nhưng nó gây ảnh hưởng đáng kể tới sinh hoạt khi trở thành mạn tính. Điều đáng chú ý hơn là các dấu hiệu cảnh báo ở cuối bài — chúng gợi ý một nguyên nhân khác.
Vì sao xoa bóp xong đỡ nhưng vài hôm lại đau?
Vì xoa bóp tác động lên phần cơ, còn cơ chế của đau đầu căng cơ mạn tính có thêm phần trung ương — hệ thần kinh đang nhạy cảm hơn bình thường. Đó là lý do các yếu tố như giấc ngủ, căng thẳng và vận động đều đặn quan trọng không kém việc xoa bóp.
Dán cao hoặc bôi dầu vào thái dương có hại không?
Với đa số người thì không, miễn là da không kích ứng và bạn không bôi vào mắt. Nhưng nếu ngày nào cũng phải dùng mới chịu được, đó là dấu hiệu nên đi khám chứ không phải mua thêm dầu.
Uống cà phê có làm đau đầu nặng hơn không?
Cà phê có thể vừa giảm vừa gây đau đầu tuỳ người và tuỳ liều. Đáng chú ý là nhiều viên giảm đau phối hợp ở Việt Nam có chứa caffeine — nên nếu bạn vừa uống thuốc phối hợp vừa uống nhiều cà phê, tổng lượng caffeine có thể cao hơn bạn nghĩ.
Đau đầu căng cơ có cần chụp phim không?
Thường là không, nếu bệnh cảnh điển hình và không có dấu hiệu cảnh báo nào. Chụp phim có ích khi có dấu hiệu ở danh sách cuối bài — và đó là quyết định của bác sĩ.
Đau đầu kèm mỏi gáy tái đi tái lại?
Nếu bạn đang dùng thuốc giảm đau thường xuyên, việc đầu tiên nên làm là nói chuyện với bác sĩ. Sau đó tôi có thể giúp phần cơ và bài tập.
